شهر

جغرافیا / برنامه ریزی شهری / شهرسازی / حمل و نقل / ترافیک / مسکن

مقاله اولین همایش نقش جغرافیا در برنامه ریزی محیطی

 

بررسی وضعیت کمی و کیفی روند توسعه مسکن در شهر مهاباد و مقایسه با مناطق شهری کشور و استان

 

1- ادریس پروزن : کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری و مدرس دانشگاه پیام نور

2- مصطفی میرآبادی : کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری

 

1-    محل کار: مدیر عامل تعاونی مسکن مهر محلی شماره 10 مهاباد              email: porvazn@yahoo.com 

2-محل کار: شرکت مهندسین مشاور آمایشگران غرب                                

 email: mostafa_mirabadi2002@yahoo.com

 

 

 

 

چکیده :

مسكن يكي از نيازهاي اساسي انسان است و دستيابي به آن يكي از شاخص هاي توسعه يافتگي محسوب ميشود، امروزه تبدیل مسكن به يك كالاي سرمايه اي، و بالا رفتن قيمت آن، باعث عدم تعادل در برخورداري گروه هاي درآمدي جامعه از آن شده است. تحقیق حاضر به شناخت و ضعیت شاخص های مسکن در شهر مهاباد و توسعه آن در طول دهه های اخیر می پردازد و در این مقاله سعی می شود که از آمارها و اطلاعات ارگان های زیربط نظیر مرکز آمار ایران، وزارت مسکن و بانک مرکزی جمهوری اسلامی و سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان استفاده و سیر تحولات مسکن در مهاباد در طول دهه های اخیر و آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385 مورد ارزیابی قرار گیرد و مقایسه اجمالی شاخص های مسکن در شهر مهاباد با شاخص های مسکن در مناطق شهری استان آذربایجان غربی و کشور صورت می گیرد تا تصویر روشنی را از وضعیت مسکن در شهر مهاباد ارائه کند که نتایج، حاکی از بهبود استانداردهای مسکن در طول زمان بوده است با این حال در مقایسه با سایر شهرهای کشور و استان، معلوم می شود که شهر مهاباد درجات پاینتری از شاخص های کمی و کیفی مسکن را داراست و در پایان این پژوهش سعی می شود که راهکارهای مناسبی درجهت بهبود وضعیت مسکن مربوط به سطوح خرد و کلان ارائه گردد.

واژگان کلیدی : مسکن – شاخص های کمی- شاخص های کیفی- مهاباد - کشور – استان

مقدمه

مسكن يكي از نيازهاي اساسي انسان است و دستيابي به آن يكي از شاخصهاي توسعه يافتگي محسوب ميشود ، امروزه تبديل مسكن به يك كالاي سرمايه اي، و بالا رفتن قيمت آن، باعث عدم تعادل در برخورداري گروه هاي درآمدي جامعه از آن شده است.

مسئله مسكن در اواسط قرن نوزدهم كشف شد اما به طور دقيق تعريف نشد، از زماني كه كمبود مسكن براي كارگران كم درآمد محسوس بود وكيفيت تسهيلات زير استاندارد قرار داشت. (مامفورد؛ 1385، 246 )

افزایش سریع و گسترده جمعیت شهرهای جهان سوم در طی سه دهه گذشته موجب بروز عوارض متعدد شهری شده است که از آن میان پدیده بد مسکنی و سکونتگاههای بی ضابطه است که اقشار فقیر جامعه را در خود جای داده اند و برابر اطلاعات موجود بین نصف تا سه چهارم جمعیت شهرهای جهان سوم را در خود جای داده اند.( Hardoy and satterthwaite: 1995)

در ايران افزايش سريع جمعيت شهرها كه پس از اصلاحات ارضي در سال 1341 شتاب بيشتري  به خود گرفت و در دهه هاي اخير همچنان ادامه دارد،شهرهاي بزرگ و ميانه اندام را با مشكلات عديده اي مواجه ساخته است . يكي از مسائلي كه در نتيجه رشد سريع جمعيت و شهرنشيني گريبانگير شهرها شده است مسئله تأمين مسكن براي خيل عظيم جمعيتي است كه بر اثر رشد طبيعي جمعيت و افزايش مهاجرتهاي روستائيان در شهر ها ساكن شده اند.

مهاباد از جمله شهرهایی است که در سالهای اخیر با رشد سریع جمعیت و در نتیجه توسعه فضایی زیادی روبرو بوده شهر مهاباد در سال 1385 دارای حدود 135 هزار نفر جمعیت بوده است که از این تعداد 45هزار نفر آنها یعنی حدود یک سوم جمعیت آن در نواحی اسکان غیر رسمی ساکن هستند و همانطور که می دانیم ساکنان این نواحی عمدتاً جزو گروههای کم درآمد جامعه هستند که در مساکن نامناسب و آلونک ها ساکن هستند و این امر بیانگر روشنی برای مشکل مسکن در شهر مهاباد بوده است ،و با توجه به موقعيت توپوگرافي نشستگاه شهر و عوامل طبيعي و اجتماعي اقتصادي موجود، دستيابي به مسكن مناسب جهت سكونت كه منطبق بر نيازهاي جامعه و شرايط طبيعي و اقصادي،اجتماعي آن جامعه باشد از دغدغه هاي اصلي مسئولين و برنامه ريزان شهر است.

 

- مواد و روشها

اهميت و بكارگيري روش علمي در هر نوع تحقيق انكار ناپذير است و اگر تحقيق از روي نظم و ترتيب نباشد مسلماًً نتيجه مطلوب را نخواهد داشت در تحقيق در مسائل شهري بايد تمام جنبه هاي موضوع را با روشهاي علمي و نوين مورد ارزيابي قرار داد.(فريد، یداله؛1384، 4)

روش تحقیق مورد استفاده در این پژوهش توصیفی – تحلیلی است و در اين تحقيق سعي شده بر اهرمهاي اجتماعي و اقتصادي نيز تكيه شود و علاوه بر استفاده از روشهاي رايج از نوآوريها فنون جديد نيز بهره گيري شود بدين منظور ابتدا به بيان ضرورتها و مقايسه تحقيقات و تجربيات پرداخته مي شود وسپس به جمع آوري اطلاعات و وضع موجود اقدام مي شود و در مرحله بعد به تجزيه و تحليل با كمك روشهاي آماري صورت مي گيرد ودر نهايت با بهره گيري از اين نتايج راهكارهاي مناسبي پيشنهاد شود. بین ترتیب از روشهای زیر جهت تدوین این پژوهش استفاده شده است.

-روش كتابخانه اي : استفاده از تأليفات، مقالات و پايان نامه هاي مربوطه در اين زمينه و همچنين سالنامه هاي آماري و نتايج حاصل از سرشماريها و گزارشات ادارات وجدولها و نمودارها.

-روش ميداني:رفتن به محل وتهيه گزارشات كتبي وتصويري

 -استفاده پايگاههاي اطلاعات رقومي واينترنت

 

- قلمرو پژوهش

شهرستان مهاباد يكي از شهرهاي استان آذربايجان غربي است كه در جنوب استان واقع شده است. مركز آن شهر مهاباد است و با اروميه كه مركز استان است 141 كيلومتر فاصله دارد، شهرستان مهاباد در منطقه‎اي كوهستاني واقع شده است اما شهر در جلگه و كوهستاني جنگلي قرار گرفته و ارتفاع جلگه از سطح دريا 1320 متر است. شهر مهاباد در 45 درجه و 43 دقيقه و 3 ثانيه شرقي نصف‎النهار گرينويچ و 36 درجه و 46 دقيقه و 3 ثانيه عرض شمالي واقع شده و مساحت كل شهرستان 5600 كيلومتر مربع است. شهر مهاباد با تهران 5 درجه و 41 دقيقه طول جغرافيايي اختلاف دارد و اختلاف ساعت آن با تهران 22 دقيقه است.

        

             نقشه شماره (1) موقعيت جغرافيايي استان آذربایجان غربی و شهر مهاباد در ایران

 

 

 

 

 

 

 

 

                    ماخذ: طرح جامع1386

نقشه شماره(2): گسترش فیزیکی شهر مهاباد در طول ادوار زمانی

ماخذ: مهندسین مشاور بوم نگار پارس

-  تحلیل مسائل کمی و کیفی مسکن:

تحلیل مسائل کمی و کیفی مسکن از طریق ابزاری صورت می گیرد که به صورت متغیرهایی به نام شاخص های مسکن مطرح بوده و بیانگر ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی،مسکن هستند. شاخصهای مسکن از یک سو ابزار شناخت وضعیت مسکن در ابعاد فوق الذکر بوده و از سوی دیگر ابزار کلیدی برای ترسیم چشم انداز آینده مسکن و بر نامه ریزی آن هستند. علی الأصولال اهداف بررسی شاخص های مسکن می تواند در قالب موارد ذیل دسته بندی گردند:1-فراهم کردن چارچوب لازم برای سیاستگزاری و برنامه ریزی در مسکن و نظارت بر آن 2-شناخت و تبیین روابط حاکم بر ابعاد مختلف مسکن و ارزیابی نتایج حاصل سیاست های مختلف 3-پایه گذاری روابط صحیح بین ابعاد مختلف مسکن که می تواند در جهت تدوین سیاست ها باشد 4-فراهم کردن ابزار تحلیلی مناسب برای سیاستگزاران و برنامه ریزان با شناخت کامل از تحولات و دگرگونی ها در مورد مسکن( عزیزی،محمد مهدی، 1382؛3)

بخش قابل توجهي از سطح خالص اراضي شهر مربوط به سكونت اهالي شهر است. شكل گيري بافت مسكوني شهر به تدريج و در طي دوره هاي مختلف زماني، متناسب با شرايط اقتصادي- اجتماعي ساكنين، و الزامات حاكم بر مديريت شهري است. بدين لحاظ بخش هاي مختلف شهر به لحاظ ريخت شناسي از ويژگي هاي متمايز برخوردار است. از آنجائيكه شناخت مسايل و معضلات مربوط به مسكن گام مؤثري در شناسايي مسايل كلان، شهر است، اين بخش از مطالعات كالبدي از اهميت ويژه اي برخوردار است.

مقاله حاضر به شناخت و ضعیت شاخص های مسکن در شهر مهاباد در طول دهه های اخیر می پردازد و در این تحقیق سعی می شود که از آمارها و اطلاعات ارگان های زیربط نظیر مرکز آمار ایران، وزارت مسکن و بانک مرکزی جمهوری اسلامی و سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان استفاده و سیر تحولات مسکن در مهاباد در طول دهه های اخیر و آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385 مورد ارزیابی قرار گیرد و مقایسه اجمالی شاخص های مسکن در شهر مهاباد با شاخص های مسکن در مناطق شهری استان آذربایجان غربی و کشور صورت می گیرد تا تصویر روشنی را از وضعیت مسکن در شهر مهاباد ارائه کند.

 

 

 

 

 

 

 

- تراکم خانوار در واحد مسکوني

جدول شماره (1): تراکم خانوار در واحد مسکوني در شهر مهاباد  طی سالهای 85ـ 1345

شرح

1345

1355

1365

1375

1385

تراكم خانوار در واحد مسكوني

6/1

5/1

3/1

2/1

05/1

تراكم نفر در واحد مسكوني

32/8

96/7

8/6

55/6

18/5

تراكم اتاق در واحد مسكوني

-

-

35/3

72/3

54/3

تراكم نفر در اتاق

-

-

3/2

77/1

42/1

اتاق مورد تصرف خانوار

-

-

65/2

16/3

3

بعد خانوار

5/5

3/5

39/5

4/5

37/4

کمبود مسکن

2010

2813

2911

3549

1651

مأخذ:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 85-1345

بررسی شاخص ها در شهر مهاباد نشان می دهد که تراکم خانوار و نفر در واحد مسکونی و تراکم نفر در اتاق در طی زمان کاهش یافته است و که نشان از توسعه مسکن دارد و تراکم اتاق در واحد مسکونی و اتاق مورد تصرف خانوار نیز کاهش یافته است که با توجه به کاهش بعد خانوار و روی آوردن به آپارتمان نشینی در گذر زمان قابل توجیه است.

 

- مقايسه با كشور و استان

جدول شماره (2): تراكم خانوار در واحد مسكوني درنقاط شهري كشور -استان - مهاباد 1385

شرح

تراكم نفر در اتاق

تراكم نفر در واحد مسكوني

بعد خانوار

خانوار در واحد مسكوني

تراكم اتاق در واحد مسكوني

اتاق مورد تصرف خانوار

شهري كشور

26/1

22/4

90/3

08/1

32/3

09/3

نقاط شهري استان

36/1

42/4

08/4

09/1

27/3

27/3

شهر مهاباد

42/1

18/5

37/4

05/1

54/3

3

مأخذ:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385

بررسی مقایسه ای با نقاط شهری کشور و استان حاکی از بالا بودن تراکم نفر در اتاق و نفر در واحد در واحد مسکونی نسبت به میانگین کشوری و استانی است که نشان از وضعیت نامناسب این شاخص در شهر مهاباد دارد در کل بافت مسکونی شهر مهاباد با توجه به محدودیت های عرضه زمین به علت توپوگرافی و شیب زمین از تراکم بیشتری نسبت به میانگین های کشوری و استانی برخوردار است.

 

 

- واحدهای مسکونی مناطق شهری کشور، استان و مهاباد براساس سال اتمام بنا

 

         جدول شماره (3): واحدهای مسکونی مناطق شهری کشور، استان و مهاباد براساس سال اتمام بنا 1385

سال اتمام بنا

كشور

استان

مهاباد

قبل از 1355

65/10

71/07

08/10

سال  1355 تا 1364

31/18

58/15

79/17

سال  1365 تا 1374

15/26

94/26

42/25

سال  1375 تا 1379

50/21

35/26

45/25

سال1380 تا 1384

72/20

28/20

52/18

سال 1385

80/01

33/2

18/2

اظهار نشده

87/0

78/0

54/0

                  مأخذ:برگرفته از نتایج سرشماری های عمومی نفوس و مسکن

 

در این مورد نیز مانند اکثر شاخص های مورد بررسی نسبت این شاخص در شهر مهاباد نسبت به شاخص مورد بررسی در کشور از رتبه بهتری برخوردار بوده و از شاخص مناطق شهری استان بدتر بوده است. همانطور که از جدول فوق نیز می توان به وضوع به نکته اشاره شده پی برد

 

- قدمت و کیفیت ابنیه

          جدول شماره (4): قدمت واحدهای مسکونی شهر مهاباد به تفکیک نواحی 1385

شاخص

زير 10 سال

20-10 سال

30-21 سال

30 ساله و بيشتر

سهم نسبي(درصد)

70/31

60/35

22/16

48/16

           مأخذ:طرح جامع مهاباد 1386

 

            جدول شماره (5): کیفیت ابنیه مسکونی شهر مهاباد به تفکیک نواحی شهری 1385

شاخص

نوساز

قابل قبول

مرمتي

تخريبي

سهم نسبي(درصد)

36/26

42/62

97/9

19/1

 

 

                   مأخذ:طرح جامع مهاباد 1386

در کل می توان اذعان کرد که درصد بالایی از بناها از مقبولیت مناسبی برخوردار هستند ولی حدود 11درصد بناها مرمتی و تخریبی هستند که بیشتر در نواحی اسکان غیررسمی و بافت فرسوده واقع شده اند.

 

 

- ساختمان و مصالح بكار رفته در واحد هاي مسكوني:

داشتن عمر مفيد انواع ساختمانها يكي از ضروريات امر برنامه ريزي مسكن و محاسبه نياز به مسكن است كه با توجه به اقليم نيز تغيير خواهد كرد بر اساس طبقه بندي حسين نيا بر اساس نوع مصالح و اقليم مهاباد در افليم«ز» يعني تابستان گرم و مرطوب و زمستان مرطوب قرار مي گيرد.(پورمحمدي، 1379)

دكتر پورمحمدي واحدهاي مسكوني را از لحاظ نوع مصالح به 4 گروه: بادوام، نيمه بادوام، كم دوام، بي دوام تقسيم كرده است كه به در تحقيق حاضر از طبقه بندي بانك مركزي و مركز ملي مسكن و ساختمان استفاده شده است.

بر اساس گزارش بانك مركزي جمهوري اسلامي ايران شروع فعاليتهاي ساختماني بخش خصوصي در مناطق شهري سال 1386 طبقه بندي واحدهاي مسكوني بر حسب دوام مصالح به شرح زير تعريف شده است:

الف-  واحد هاي مسكوني بادوام : شامل ساختمانهاي اسكلت فلزي و بتن آرمه مي گردد.

ب- واحدهاي مسكوني نيمه بادوام:شامل ساختمانهاي بلوك سيماني ، وساختمانهاي آجري يا تير آهن و سنگ آهن و آجري با تير چوبي وساختمانهاي تمام آجري مي گردد.

ج- واحدهاي مسكوني كم دوام: شامل ساختمانهاي خشتي و گلي و تمام چوب و خشت و چوب مي گردد.

در طبقه بندی مسکن در شهر مهاباد با استفاده از طبقه بندی مرکز ملی ساختمان و مسکن و بانک مرکزی مشخص می شود که درصد استفاده از مصالح بادوام در شهر مهاباد به صورت پیوسته در حال افزایش و بهبود بوده است با بررسی دوام مسکن در طی سرشماریهای 85-1355 می توان مشاهده کرد که درصد استفاده از مصالح بادوام از 89/11 در سال 1355 به رقم 94/35 در سال 1385 افزایش یافته است و بهبود مصالح در طی این دوره 3برابر نسبت به دوره 1355 بهبود یافته است همانطور که در جدول زیر مشاهده می شود درصد مطالح کم دوام در سال 1355 حدود 73/5 درصد کل ساختمانهای ساخته شده بوده است که این نسبت با حدود 6 برابر کاهش به رقم 97/0 درصد در سال 1385 کاهش یافته است که بهبود شرایط و استفاده از مصالح بادوام و کاهش استفاده از مصالح بی دوام را طی یک دوره 30 ساله نشان می دهد.

البته نکته قابل تأمل در تحول در استفاده از مصالح در ساخت مسکن در شهر مهاباد تنزل در استفاده از مصاح بادوام و افزایش استفاده از مصالح بی دوام در سال 1375 نسبت به دوره قبل یعنی 1365 بوده است که استفاده از مصالح بادوام در دوره 1365 در ساخت مسکن 24/22 درصد بوده که با کاهش حدور 2درصدی به 18/20 درصد در سال 1375 بوده است که از عمده ترین دلایل آن کاهش توان اقتصادی خانوارها در اثر جنگ و درگیرها در منطقه بوده است.

 

    جدول شماره(6): توزيع درصد واحدهاي مسكوني شهر مهاباد بر حسب دوام طي سالهاي85 - 1355

دوام مصالح

1355

1365

1375

1385

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

بادوام

321

89/11

958

24/20

1509

18/22

4416

94/35

نيمه باوام

2224

38/82

3654

23/77

4892

90/71

7764

19/63

كم دوام

155

73/5

119

46/5

402

91/5

118

97/0

جمع

2700

100

4731

100

6803

100

12287

100

        مأخذ برگرفته از نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن(85-1355)

 

-ميانگين سطح زير بناي واحدهاي مسكوني

جدول شماره (7): تعداد زیربنای واحد مسکونی در بین خانوارهای شهر مهاباد در سال 1385

تعداد خانوار

جمع

50 مترمربع وكمتر

51 تا 75 مترمربع

76 تا80  مترمربع

81  تا    100متر مربع

101 تا 150 مترمربع

151 تا 200 مترمربع

201 تا 300 مترمربع

301 تا 500 مترمربع

 501 مترمربع و بيش‌تر

جمع شهري

26900

2538

3310

2440

5528

5417

3894

2887

777

109

مأخذ:سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1385

 

- شاخص نحوه تصرف واحد هاي مسكوني

بررسی نحوه تصرف در شهر مهاباد در طی سرشماری های 85-1345 حاکی از آن است که در طول دهه ها درصد افرادی که مسکن خود را به صورت ملکی(عرصه و اعیان) تصرف کرده اند در طول زمان افزایش یافته است و نسبت این شاخص از 1/41 درصد در سال 1345 به 25/62 در سال 1385 افزایش یافته است و این مطلب از فرهنگ و تمایل مردم به تملک مسکن ناشی می شود. البته تنها دوره ای که که این مطلب صدق نمی کند در سال 1375 بوده است که نسبت مالکیت مسکن در سال 1375 نسبت به دوره 1385 کاهش یافته است.

 

 

 

 

 

  جدول شماره(8): نحوه تصرف واحدهای مسکونی مهاباد طی سالهای 85-1345

نحوه تصرف

1345

1355

1365

1375

1385

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

ملكي(عرصه،اعيان)

2145

1/41

4270

1/51

15754

61

13576

97/67

19298

25/62

ملكي اعيان

258

94/4

97

16/1

2538

8/9

58

29/0

354

14/1

اجاره اي

2409

18/46

3309

6/39

5271

4/20

4668

35/23

8946

85/28

رايگان

200

83/3

645

7/7

1506

8/5

989

94/4

1226

95/3

دربرابر خدمت

-

-

11

13/0

504

9/1

517

58/2

661

13/2

ساير

-

-

-

-

100

38/0

26

13/0

33

10/0

اظهار نشده

204

91/3

17

2/0

164

63/0

164

82/0

290

93/0

جمع

5216

100

8349

100

24837

100

19989

100

31000

100

مأخذ: برگرفته از نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن 85-1345

 

- مقایسه با کشور و استان

     جدول شماره(9): نحوه تصرف مسکن در مناطق شهری کشور،استان، مهاباد 1385

 

ملكي عرصه

ملكي اعيان

اجاره

دربرابر خدمت

رايگان

ساير

اظهارنشده

كشور

86/56

40/5

04/29

96/1

94/4

63/0

17/1

استان

09/68

82/1

72/21

12/1

14/5

42/0

66/1

مهاباد

25/62

14/1

85/28

95/3

13/2

10/0

93/0

مأخذ: برگرفته از نتایج سرشماری مسکن 1385

مقایسه نحوه تصرف مسکن در شهر مهاباد در مقایسه با نحوه تصرف مسکن در مناطق شهری کشور واستان حاکی از این مطلب است که تصرف ملکی عرصه واعیان در شهر مهاباد با 25/62 درصد بیشتر از سهم این شاخص نسبت به مناطق شهری کشور با 85/56 درصد بیشتر  بوده است ولی در مقایسه با مناطق شهری استان با 09/68 کمتر بوده است البته این مطلب را می توان در مورد اکثر شاخص های مورد بررسی مشاهده کرد.

و همچنین نحوه تصرف مسکن اعیان در شهر مهاباد نسبت به مناطق شهری کشور و استان پایین تر بوده است و در مورد درصد اجاره نشینی نیز باید عنوان کرد که این شاخص نیز در مهاباد با 25/62درصد نسبت به مناطق شهری کشور 86/56درصد کمتر و نسبت به مناطق شهری استان با 72/21درصد بالاتر بوده است

 

 

 

 

-شاخصهاي تسهيلات سكونتي

جدول شماره(10): درصد تسهیلات سکونتی در واحد مسکونی شهر مهاباد طی سالهای 85-1375

سال

حداقل برق

حداقل تلفن ثابت

حداقل آب لوله كشي

حداقل گاز شهري

حداقل حمام

حداقل آشپزخانه

1375

32/97

68/26

67/91

0

59/82

00/72

1385

30/99

69/88

37/91

25/74

10/94

61/97

مأخذ: برگرفته از نتایج سرشماری عمومی مسکن (85-1375)

 

- مقایسه با کشور و استان

     جدول شماره(11): تسهیلات سکونتی در مناطق شهری کشور،استان،مهاباد 1385

سطح

حداقل برق

حداقل تلفن ثابت

حداقل آب لوله كشي

حداقل گاز شهري

حداقل حمام

حداقل آشپزخانه

كشور

71/99

72/87

63/95

98/84

64/93

32/98

استان

45/98

85/89

63/93

94/75

10/94

61/97

مهاباد

30/99

69/88

37/91

25/74

10/94

61/97

      مأخذ: برگرفته از نتایج سرشماری مسکن 1385

مقایسه تسهیلات موجود در شهر مهاباد و مناطق شهری کشور و استان بر اساس سرشماری سال 1385 نشان می دهد که در دسترسی به برق شهر مهاباد نسبت به مناطق شهری استان بیشتر و نسبت به مناطق شهری کشور کمتر است و در مورد تلفن ثابت نسبت به مناطق شهری استان پایین تر و نسب به کشور بالاتر بوده است و در شاخص آب لوله کشی و گاز شهری نسبت به مناطق شهری کشور و استان از نسبت پایین تری برخوردار بوده است.

و در دسترسی به تسهیلات حمام و آشپزخانه شهر مهاباد با مناطق شهری کشور با نسبت 10/94و 61/97 برابر است ولی در مورد حمام نسبت مناطق شهری کشور بالاتر و در مورد آشپزخانه از نسبت پایین تری برخوردار بوده است.

 

- مسايل كمي و كيفي مربوط به مسكن

بخش قابل توجهي از سطح خالص اراضي شهر مربوط به سكونت اهالي شهر است. شكل گيري بافت مسكوني شهر به تدريج و در طي دوره هاي مختلف زماني، متناسب با شرايط اقتصادي- اجتماعي ساكنين، و الزامات حاكم بر مديريت شهري است. بدين لحاظ بخش هاي مختلف شهر به لحاظ ريخت شناسي از ويژگي هاي متمايز برخوردار است. از آنجایيكه شناخت مسايل و معضلات مربوط به مسكن گام مؤثري در شناسايي مسايل كلان شهر است، اين بخش از مطالعات كالبدي از اهميت ويژه اي برخوردار است.

- مسايل كمي مربوط به مسكن شهر

به هدف بررسي مسايل كمي بخش مسكن شهر مهاباد شاخص هاي عمده مسكن مربوط به مسكن از جمله مساحت مسكوني، تعداد قطعات مسكوني، تعداد واحد مسكوني ، خانوار در واحد مسكوني، تراكم خالص مسكوني، سرانه زيربنا و زمين مسكوني و ساير شاخص هاي عمده كالبدي مسكن به تفكيك نواحي هشت گانه در جدول(12) ارائه گرديده است

از بررسي جدول موارد زير مشخص مي شود:

1- كل مساحت شهر كه مشتمل بر اراضي خالص و ناخالص است شامل عرصه معادل 9/2173 هكتار مي باشد با توجه به كل مساحت مسكوني(81/395 هكتار) سهم نسبي عرصه مسكوني از كل مساحت شهر شامل 2/18 درصد است.

2- ناحيه 4 با 1/105 هكتار واجد بيشترين سطح مسكوني و ناحيه 8 با 29/0 هكتار از كمترين سطح مسكوني نسبت به ساير نواحي برخوردار است. مجموع قطعات مسكوني شامل 22010 است. بيشترين تعداد قطعات مسكوني به ميزان 5621 قطعه در ناحيه 4 و كمترين تعداد در ناحيه 8 به ميزان 5 قطعه است.

3- شاخص خانوار در واحد مسكوني معادل 06/1 است لذا به نظر مي رسد بخشي از خانوارهاي ساكن در شهر فاقد واحد مسكوني مستقل مي باشند. اين شاخص در نواحي 3،6،7،8  واجد ميزان بيشتر ازيك واحد مسكوني به ازاي هر خانوار است. اين شاخص در نواحي 4،2،1و5 در وضعيت متعادل يك واحد مسكوني به ازاي هر خانوار مي باشد. بعد متوسط خانوار در شهر معادل9/4 است.

4- متوسط ضريب اشغال در سطح شهر معادل 3.67 درصد است با توجه به متوسط طبقات 35/1 (طبقه)، ميزان متوسط تراكم ساختماني در سطح شهر معادل 85/90 درصد است.

و مهمترين نتايج منتج شده از جدول مذكور عبارتند از:

الف- با توجه به متوسط طبقات 35/1 ، شهر به نوحي كوتاه مرتبه است.

ب- با توجه به متوسط ضريب اشتغال 3/67 درصد ، شهر با فشردگي بافت مواجه است.

ج- با توجه به شاخص خانوار در واحد مسكوني 06/1،  بخشي از خانوارهاي شهري فاقد واحد مسكوني مستقل هستند.

 

 

 

 

 

 

جدول شماره(12): مشخصات کالبدی مسکن مهاباد به تفکیک نواحی 1385

 

ناحيه

ناحيه 1

ناحيه 2

ناحيه3

ناحيه4

ناحيه5

ناحيه6

ناحيه7

ناحيه8

جمع

مساحت(هكتار)

12/264

14/202

12/338

6/367

32/332

44/322

81/210

32/136

9/2173

مساحت مسكوني(متر مربع)

459000

800426

571494

1050920

452174

465747

119388

2885

3958034

جمعيت(1385)

18640

31180

25150

35170

11200

25560

5160

110

152170

تعداد خانوار

4049

5939

4790

7590

2880

4773

969

20

31010

بعد خانوار

6/4

3/5

3/5

6/4

9/3

4/5

3/5

5/5

9/4

تعداد قطعات مسكوني

3435

4398

2772

5621

2015

3254

510

5

22010

تعداد واحد مسكوني

4240

5969

3895

7989

3008

3559

692

7

29359

خانوار در واحد مسكوني

1

1

22/1

1

1

34/1

4/1

86/2

06/1

تراكم خالص مسكوني

377

390

440

335

248

549

432

379

384

متوسط زمين مسكوني

1/144

182

2/206

9/186

4/224

3/143

234

577

8/179

سرانه زمين مسكوني

5/26

7/25

7/22

9/29

4/40

2/18

1/23

2/26

26

مساحت كل زيربنا

2/407016

706488

6/593073

5/1020737

5/422434

324905

3/113657

2706

3596072

سرانه زيربنا

84/21

6/22

58/23

29

37

71/12

22

6/24

6/23

متوسط طبقات

23/1

36/1

41/1

42/1

49/1

09/1

36/1

4/1

35/1

متوسط ضريب اشغال

85/66

9/64

61/73

41/68

76/62

05/64

49/70

67

3/67

متوسط تراكم ساختماني

82

3/88

8/103

13/97

5/93

70

8/95

8/93

85/90

مأخذ: طرح جامع مهاباد؛ 1386

 

- مسايل كيفي مربوط به مسكن

شكل كالبدي: بخشي از بافت مركزي و حاشيه اي شهر شكلي اندام واره دارد ابعاد فيزيكي بيشتر اجزاي بافت ريزدانه، و ابنيه آن كوتاه مرتبه(يك يا دو طبقه) است.

انسجام بافت: بافت مسكوني در بخش هايي از شهر بويژه در حاشيه از انسجام برخوردار نيست فقدان انسجام در بخش هاي جنوبي ناحيه 6 مربوط به شيلان و پشت مدرسه ، در شمال ناحيه 5(شمال محله موكريان) و در ناحيه 7 واقع در شرق شهر قابل مشاهده است. وجود فضاهاي رها شده و خالي كه عمدتاًً فاقد تأسيسات زيرسازي و روسازي است، موجب كاهش امنيت و عدم انگيزه كافي در نزد ساكنين جهت مشاركت در امر بهبود و عمران محلات است.

استحكام بافت: در ساخت بناهاي موجود در بخش هايي از شهر از مصالح نازل و كم دوام استفاده گرديد اين ويژگي كه به عنوان فرسودگي مزمن از آن نامبرده مي شود در بخش جنوبي شهر (ناحيه6) محله پشت تپ و بخشي از ناحيه1 تحت عنوان اصحابه سفيد قابل مشاهده است.

نفوذپذيري: در بخش هايي از شهر بويژه در حاشيه جنوب و شمال شهر، ميزان نفوذپذيري بافت به جهت ضعف مفرط در شبكه معابر از سطع نازل  برخوردار است. اين موضوع بطور عمده به جهت عدم زيرسازي و روسازي مناسب معابر اعم از آسفالت، جدول گذاري و سيستم جمع آوري آبهاي سطحي است. در بخش هايي از بافت مركزي شهر به جهت شكل اندام واره و وجود معابر نامتعارف به جهت عرض كم امكان نفوذپذيري به شكل سواره كاهش مى يابد. مضاف بر اين بخشي از سطح معابر بافت مركزي شهر به اشغال وسايل نقليه درآمده و بعنوان پاركينگ عمل مي كند اين معضل در سالهاي گذشته به جهت افزايش تراكم ساختماني در اين بخش از شهر از شدت بيشتري برخوردار گرديده است و در بخش هايي از شهر به جهت گسترش بافت به سمت ارتفاعات معابر از شيب قابل توجهي برخوردار است كه اين امر بويژه در زمان بارندگي و يخبندان موجب كاهش نفوذپذيري بافت مي شود.

ميزان تأمبن خدمات: بافت شهر در بخش هاي مختلف شهر فاقد خدمات محله اي لازم است اين معضل بويژه در شمال(موكريان) و جنوب(پشت تپ) از شدت برخوردار است. واحدهاي تجاري آن به لحاظ عرضه كالا از كارايي لازم برخوردار نيست و در مواردي به شكل متروكه است. بدين لحاظ اذهالي ساكن در اين بخش از شهر به منظور تأمين خدمات اوليه و روزانه مجبور به سفر به بخش مركزي شهر بوده و همين موضوع موجب تراكم مراجعات و ازدحام در اين بخش از شهر در طي ساعاتي از روز و بعد از ظهر است.

ميزان برخورداري از شرايط مطلوب زيست محيطي:فقدان پوشش مناسب معابر و عدم شكل گيري شبكه جمع آوري آبهاي سطحي در بخش هايي از شهر بويژه در منطقه شمال موكريان و پشت تپ وجود اراضي خالي و رها شده كه بعنوان فضايي مناسب جهت انباشت زباله و مواد زايد شهري تلقي ميگردد موجب كاهش ميزان برخورداري از حداقل شرايط زيست محيطيدر محلات مذكور شده است.

شكل بصري: نوع ساخت و ساز عمدتاًً به شكل سنتي و منفرد است كه به شكل رديفي و چسبيده قابل مشاهده است و به جهت استفاده از مصالح ساختماني و نوع ساخت وساز يكسان كه متناسب با زمان شكل گيري و پايگاه اقتصادي-اجتماعي ساكنين است، بافت منسوج به لحاظ بصري يكنواخت و غير متنوع است اين ويژگي درون بافت از شدت بيشتريس برخوردار است و در امتداد شرياني ها از ميزان آن كاسته مي گردد.

ابعاد اقتصادي: در طول دهه هاي گذشته گرايش مسلط بر ساخت و ساز به شكل منفرد در قطعات ثبتي است از اينرو گسترش افقي در ساخت و ساز شكل غالب را داراست. گسترش افقي بافت به طور عمده علاوه بر گسترش بي مورد و زايد شهر به سمت اراضي پيرامون كه موجبات افزايش هزينه هاي زيرساختي شهر را فراهم مي سازد، به جهت افزايش مدام قيمت زمين از صرفه لازم برخوردار نيست و نهايتاًً قادر به جوابگوي تقاضاي مؤثر مسكن در سالهاي آتي نخواهد بود.

ابعاد حقوقي:بخش هايي از بافت فاقد اسناد رسمي مالكيت است از اين رو سرمايه گذاري و تحقق طرح هاي بازسازي و نوسازي بافت را دچار مشكل مي سازد.

- وضعیت توسعه مسکن در مدل sowot

بررسی توسعه مسکن مهاباد که بر اساس مدل sowot مشخص می کند كه شهر از وضعيت نامطلوبي قرار دارد چنانچه شهر داراي درجه 59/0 توسعه است كه هرچه اين عدد به 1 نزديكتر باشد نشانگر وضعيت بد توسعه است و اگر نزديك 0 باشد نشانگر وضعيت بهتري است.

و همچنین از لحاظ واگذاری زمین براساس تعداد و مساحت با درجه 07/0 نشانگر وضعیت مناسبی بوده است واز لحاظ پروانه های ساختمانی براساس درصد تعداد،مساحت،و زیربنا شهر دارای وضعیت خوبی است.

     جدول شماره(13): درجه توسعه مسکن مهاباد در مدل sowot

 

سرمشق توسعه

درجه توسعه

وضعيت واحدهاي مسكوني

35/2

59/0

وضعيت واگذاري زمين شهري

30/0

07/0

وضعيت پروانه ساختماني

00/0

00/0

       مأخذ:هوشیار، 1386

 

- مشکلات و تنگناهای بخش مسکن

     در کل ،بخش مسكن در مهاباد با مشكلاتي و تنگناهايي روبه رو مي باشد،كه برخي از آنها عبارتند از :

·        تقاضاي انبوه مسكن با توجه به نرخ رشد بالاي جمعيت و مهاجرپذیری در شهر مهاباد و سهم بالاي تقاضاي انفرادي و عدم ارتباط منطقي و تشكيل بين عرضه كنندگان و متقاضيان مسكن .

·        نقش اندك فعاليتهاي بخش دولتي در توليد مسكن در مقابل سودجویی های بخش خصوصی

·        سهم ناچيز سازندگان حرفه اي در توليد مسكن و فقدان نظام حرفه اي و صنعتي در صنوف و حرف ساختماني

·        عدم رعایت اصول مشخص شده در طرح های تفصیلی و عدم بهره گیری از نتایج مطالعات صورت گرفته در بخش مسکن

·        نارسايي در قوانين و مقررات مربوط به مسكن و سلیقه ای بودن اجرای ضوابط مربوط به ساختمان در شهرداری و عملکرد نامناسب کمیسیون ماده 100

·        رشد قارچ گونه ساختمان های بلند در سطح شهر بدون رعایت ضوابط شهرسازی، و مشکلات وابسته به آنها

·   تعاوني هاي مسكن در مهاباد سهم بسيار اندكي در توليد مسكن داشته ، عمده فعاليت آنها به صورت تمليك زمين و واگذاري آن به اعضاء تعاوني مي باشد.

·   مهمترين مشكلات تعاوني هاي مسكن در شهر مهاباد عبارتند از: مشكلات سازماندهي وعدم تخصص در سطح مديريت ، مشكلات مالي اعضاء تعاوني ،عدم رعايت ضوابط و مقررات در زمينه هايي ازقبيل نحوه تحصيل زمين و شرايط واگذاري زمين به اعضاء

·        سهم ناچيز مسكن استيجاري در عرضه كل مسكن شهر

·        سازماندهي و عملكرد نا مناسب شركتهاي تعاوني مسكن و ضعف مديريت آنها

·        در کنار تنگناهای فوق بایستی بورس بازی زمین و ساخت و سازهای غیر مجاز را نیز اضافه کرد که اثرات زیادی بر شکل گیری اسکان غیررسمی مهاباد داشته اند.

·        تبعات مشهود و قابل تصور افزایش بی رویه قیمت مسکن و نابسامانی فرایند توسعه شهری در این شهر را می توان به صورت ذیل برشمرد.

·        رانت قابل توجه سرمایه گذاری در مسکن و زمین، موجب جلب سرمایه از سایر فعالیتهای اقتصادی و منطقه ای بسوی این بخش شده و هجوم و تمرکز و انباشت سرمایه در فرایند توسعه مسکن شهری موجب رواج بورس بازی، احتکار زمین و محدودیت مصنوعی عرضه زمین گردیده است.

·        رونق بیش از بیش بازار غیررسمی و بورس بازی زمین، به گونه ای است که کارشناسان نقش این بازار را در تأمین مسکن، بیش از نقش نهادهای رسمی برای تأمین مسکن می دانند و این به شکل گیری وسیع محلات اسکان غیررسمی در شهر انجامیده است.

·        افزایش سهم زمین در هزینه ساختمان سازی به علت کمبود زمین و بالا بودن هزینه آماده سازی در زمین های پرشیب موجب عقیم ماندن تقاضای موثر گروههای کم درآمد شده و بعضاً به نامطلوبتر شدن ساخت مسکن می انجامد.

 

- نتیجه گیری و پیشنهادات

همانطور که ملاحظه شد بررسی شاخص ها در مورد شهر مهاباد نشان از بهبود وضعیت شاخش های مسکن در طول زمان (35-85) دارد اما در این بین تحولات منطقه ای در بعضی از دهه ها تاثیر خود را در وضعیت مسکن بر جای گذاشته است. لیکن مقایسه با نقاط شهری کشور و استان آذربایجان غربی، نشان از پایین بودن سطح مطلوبیت شاخصهای کمی و کیفی در شهر مهاباد نسبت به میانگین های کشوری و استانی دارد که دلایل آن را باید در محدودیت های عرضه زمین در شهر مهاباد به دلیل وضعیت توپوگرافی و شیب زیاد زمین در اغلب نواحی شهر جست. با توجه به مطالب گفته شده و بررسی های انجام شده، راهکار ها و پبشنهادات مربوطه به شرح زیر ارائه می گردد :

 

- راهکارهای پیشنهادی برای بهبود وضعیت مسکن در شهر (سطح کلان)

·        اصلاح قونين ساختماني و ايجاد استانداردها و معيارهاي فني در مصالح ساختماني براي ساخت مساكن اقتصادي ارزان و ايجاد اشتغال

·        سیاست آماده سازی بايستي بعنوان يكي از رويكرد هاي اساسي و مفيد در تأمين مسكن اقشار مختلف مردم مورد توجه بيشتر دولت قرار گرفته ، نارسائيها و كاستيهاي آن رفع گردد.

·        افزايش تعداد واحدهاي مسكوني استيجاري ( به دو صورت اجاره واجاره به شرط تمليك) توسط دولت وحتي بخش خصوصي از مهمترين رويكرد ها به شمار مي رود و افزایش نظارت بر نحوه واگذاری و مراحل کار پیمانکاری در این طرح ها.

·        قانونمند كردن فعاليتهاي شركت هاي تعاوني مسكن و تقويت وتجهيز تعاوني ها از طريق اعطاي تسهيلات بانكي ، استفاده از افراد متخصص و لايق در سطح مديريت

·        نظارت وكنترل دولت بر قيمت ها در جهت جلوگيري از افزايش كاذب قيمت زمين،مسكن، اجاره بها

·        تشويق وترويج در جهت ارتقاء كيفيت سكونتگاهها از طريق بكارگيري مصالح ساختماني

·        تشويق بخش خصوصي جهت سرمايه‎گذاري در زمينه مسكن سازي اقتصادي

·        تقويت منابع مالي مستقيم بانكي بانكهاي شهر در بخش مسكن ، مشاركت بيشتر سيستم بانكي (بويژه بانكهاي تخصصي يعني، بانك مسكن وبانك رفاه كارگران ) و تعدیل در ارایه خدمات بانکی و نحوه باز پرداخت وام

·        ساماندهي بافت هاي قديمي و فرسوده شهر، جهت جلوگيري از فرسودگي بيشتر آنها ازطريق اعطاي وام به مالكين واحدهاي مسكوني در اين مناطق و سرمايه گذاري دولت در اين بافت ها جهت نوسازي و بهسازي آنها

·  پرداخت وام‎هاي دراز مدت دولتي به گروههای کم درآمد جهت بسترسازي و بهسازي

·  اعمال سياستهاي تمركز زدايي و جلوگيري از رشد بي‎رويه و لجام گسيخته شهر از طريق سرمايه‎گذاري در مناطق محروم(به ویژه بخش خلیفان) و ايجاد تعادلهاي منطقه‎اي

·  دخالت در تنظيم ساز و كار قيمت زمين در بازار با اجرای سیاست ذخیره و عرضه زمین توسط دولت

·  ساخت مجموعه‎هاي مسكوني توسط شهرداريها و واگذاري آنها به اقشار كم درآمد به صورت اجاره‎اي

·  ايجاد روابط سالم و هماهنگ ميان گروههاي خوديار و سازمانهاي غيردولتي و NGOs و بانكها

-راهکارهای پیشنهادی نمونه موردی(سطح خرد)

بررسی پیشنهادات و راه حل های ساکنین حاکی از آن است که آنها خواسته و طلب های متنوع و قابل تأملی دارند، از جمله:

غالباً خواهان تأمین فضای گذران اوقات فراغت، و تضمین کیفیت خدمات زیربنایی بخصوص گاز شهری و آسفالت هستند.

اکثر ساکنین برای حل مشکلات خود خواهان مداخله مستقیم دولت جهت تأمین خدمات هستند و آمادگی خود را برای مشارکت اعلام داشته اند.

 بهبود شرایط دسترسی به خدمات اجتماعی نظیر آموزش و پرورش و بهداشت و درمان و مراکز خرید

به اجرا درآوردن و بهبود بخشیدن به خدمات کف سازی پیاده رو و خیابان، جمع آوری زباله ، بهبود شرایط زیست محیطی، زهکشی خیابان ها،

بنابراین تأمین نیازهای فوق که مد نظر اکثر ساکنین بوده است باید در اولویت برنامه ریزی قرار گیرد.

 

- سیاست توانمند سازی اسکان غیررسمی

1.      تأكيد بر توسعه اقتصادي محله‎ها به بيان ديگر بازگرداندن رونق اقتصادي به درون محله‎ها و بافت‎هاي ناكارآمد تأكيد بر فعاليتهاي خرد مقياس، تجميع منابع مالي خرد و ايجاد صندوق‎هاي تأمين منابع مالي خرد يا اعطاء خرده وام به ساکنین سکونتگاههای نابسامان

2.      حمايت از تشكيل نهادهاي منتخب مردمي در اين سكونتگاهها و به رسميت شناختن اين مرجع و همچنين شناسايي رهبران محلي و مشروعيت بخشيدن به تصميمات رهبران محلي

3.      تقويت ميزان ارتباط بين دستگاههاي مديريت شهري و تشكل‎هاي مردمي

4.      تشويق مشاركت شهروندان در بهبود بخشی به شرایط زیست محیطی در سطح محلات اسکان غیررسمی شهر

5.      تدوين ضوا بط و مقرراتي مناسب جهت مقاوم سازي ساختمانهاي موجود و جلوگيري از احداث واحدهاي مسكوني بر شيب هاي غير مجاز مي تواند تا حدود زيادي از ضريب خطر پذيري منطقه و ميزان خسارات در صورت و قوع حوادثي همچون سيل و زلزله بكاهد .

6.      در محلات اسکان غیررسمی مهاباد 535588 متر مربع زمین بایر وجود دارد که از این زمین ها 69708 متر مربع آن متعلق به مسکن و شهرسازی است که معادل 13درصد زمینهای مذکور است پس می توان از زمینهای در اختیار دولت برای استقرار خدمات شهری و بالا بردن سرانه ها استفاده کرد و با ارایه تشویق ها و حمایت هایی، زمین های در اختیار بخش خصوصی را نیز به همین منظور استفاده کرد.

 

منابع و ماخذ

1.      پروزن، ادریس، تحلیلی بر وضعیت مسکن گروههای کم درآمد شهری نمونه موردی شهر مهاباد، پایان نامه کارشناسی ارشد،1388

2.   پیمان، سید حسین؛،ویژگی های مسکن خانوارهای شهری ایران در طبقه های درآمدی، فصلنامه اقتصادی مسکن شماره 41 ،1386

3.      پور محمدي ، محمد رضا ؛ برنامه ريزي مسكن ، تهران ، سازمان مطالعه و تامين كتب درسي (سمت) 1379

4.   عزيزي،محمد مهدي؛«تراكم در شهر سازي:اصول و معيارهاي تعيين تراكم شهري»مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران،1382

5.      فرید، یداله؛ روش تحقیق شهر و روستا،انتشارات دانشگاه تبریز، چاپ چهارم 1384

6.      مخبر، عباس؛ ابعاد اجتماعی مسکن، سازمان برنامه و بودجه ،مرکز مدارک اقتصادی و اجتماعی و انتشارات، تهران 1362

7.   مامفورد لوییز؛ فرهنگ شهرها، ترجمه عارف اقوامی مقدم، وزارت مسکن و شهرسازی، مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری، تهران 1385

8.      مركز آمار ايران؛ گزارش تفصیلی سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1335-1385،

9.      مهندسین مشاور بوم نگار پارس؛ طرح بررسی اسکان غیررسمی شهر مهاباد، مسکن و شهرسازی، 1387

10.  مهندسین مشاور پویا نقش شهر و بنا؛ طرح جامع شهر مهاباد جلد اول و دوم،  1386

11.  مهندسین مشاور فرداسازان ؛طرح بازسازی و نوسازی بافت فرسوده شهر مهاباد، گزارش تفصیلی ، 1386

12. میرآبادی، مصطفی، تحلیلی بر وضعیت کاربری اراضی در نواحی اسکان غیر رسمی شهر مهاباد، پایان نامه کارشناسی ارشد 1389

13.  هوشیار ،حسن؛ نقش شهرهای میانه اندام در توسعه فضایی منطقه ای(نمونه موردی،مهاباد)، پایان نامه دکتری، 1386

 

14-Hardoy J.E and satterthwaite david- squatter citizen Eearthscan pub l.t.d. londan 1995

+ نوشته شده در  یکشنبه بیستم فروردین 1391ساعت 16:38  توسط ادریس پروزن  |